Leeuwarden bevrijd! (1) ‘Afscheid’ van de Duitsers

Inleiding

In publicaties welke na de Tweede Wereldoorlog zijn uitgegeven worden verschillende tijdstippen genoemd waarop de gebeurtenissen in dit artikel plaats vonden. Ook de chronologische volgorde van de diverse gebeurtenissen op de avond van 14 april 1945, welke onder het hoofdstuk ‘Afscheid’ van de Duitsers staan beschreven, lopen uiteen. De genoemde tijdstippen en volgorde van de diverse gebeurtenissen zijn daarom gebasseerd op gegevens uit de oorlogsdagboeken van Goffe Miedema (geboren op 17 april 1911 in Leeuwarden) en Keimpe Sikkema (geboren op 9 september 1918 in Zwaagwesteinde). Beiden maakten de bevrijding van Leeuwarden bewust mee en hielden een gedetailleerd dagboek bij waarbij de gebeurtenissen vaak ‘heet van de naald’ zijn geschreven. De gebruikte gegevens uit beide dagboeken komen met elkaar overeen en worden ook bevestigd door publicaties welke kort na de oorlog zijn uitgegeven.

De historische waarde van dagboeken wordt tijdens de oorlog al erkend. Zo roept de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen van de Nederlandse regering in Londen, G. Bolkestein, de Nederlandse bevolking op 28 maart 1944 via Radio Oranje op om het dagelijks leven tijdens de Tweede Wereldoorlog vast te leggen, omdat “(…) geschiedenis niet alleen geschreven kan worden op grond van officiële bescheiden en archiefstukken. Wil het nageslacht ten volle beseffen wat wij als volk in deze jaren hebben doorstaan en zijn te boven gekomen, dan hebben wij juist de eenvoudige stukken nodig – een dagboek (…)”.

‘Afscheid’ van de Duitsers

Op 28 maart 1945 wordt er een nieuwe bekendmaking aangeplakt in Leeuwarden, de mensen staan er in groten getale omheen. Wanneer het luchtalarm vijf minuten aaneen loeit — of bij gebrek aan stroom — de klokken van de Oldehove vijf minuten achtereen luiden moet iedereen binnen een half uur binnenshuis zijn. Wie daarna nog op straat wordt aangetroffen wordt doodgeschoten. Men vermoedt dat het zogenaamde ‘groot alarm’ is bedoeld zodat de Duitsers snel en zonder hinder de stad kunnen ontvluchten voor de geallieerden welke snel dichterbij komen; het einde van de Duitse bezetting nadert… Begin april 1945 beginnen de eerste Duitsers zich uit Leeuwarden terug te trekken. Op 5 april wordt verkeer over de Groningerstraatweg verboden, behalve voor terugtrekkende Duitsers en vluchtende ‘foute Nederlanders’. Ook de dagen van Leeuwarden als Luftwaffe-basis zijn voorbij. Op 9 april volgt het bevel om het vliegveld definitief te vernietigen. Op 13 april wordt het bevel uitgevoerd en om omstreeks twaalf uur die middag denderen de explosies over de stad heen welke de huizen op hun grondvesten doen dreunen. Terwijl Keimpe Sikkema het voorval in zijn dagboek schrijft weerklinken de hevige knallen, zo valt er te lezen. De gehele dag schudden de ramen en deuren van de hevige explosies die nog tot negen uur die avond zullen aanhouden. Ook de volgende dag weerklinken er nog explosies afkomstig van het vliegveld. Al snel komt er een stroom van bewoners uit de omgeving op gang welke het vliegveld verder afbreken door het grondig te plunderen, onder het toeziend oog van de Duitsers die hen geen strobreed in de weg legt. Een onafgebroken stoet van (bak)fietsen, karren, boerenwagens en alles wat het sjouwen vergemakkelijkt rijdt af en aan naar het vliegveld. Alles wat maar enigszins van waarde is wordt meegenomen; vooral hout is roversgoed vanwege de brandstofschaarste.

Op de avond van 14 april is het zover, om half acht beginnen de klokken van de Oldehove vijf minuten lang te luiden, het groot alarm is begonnen. “Het was een plechtig, indrukwekkend moment, we luisterden er in extase naar: de klokken der bevrijding”, schrijft Keimpe Sikkema. De Duitse aftocht vind echter niet plaats voordat er een gepast ‘afscheid’ is genomen; omstreeks negen uur die avond begint de avondhemel te gloeien; de Duitsers hebben het Old Burger Weeshuis aan het Zaailand in brand gestoken. “Het was een angstaanjagend gezicht. Huizenhoog laaiden de vlammen op & donkere rookwolken torenden boven de stad. Alles was verlicht als was het dag”, schrijft Keimpe Sikkema. “Hoe zullen de Duitsche steden er wel niet uitgezien hebben na een aanval?”, vraagt Goffe Miedema zich op zijn beurt af. Het Old Burger Weeshuis was gedurende de Tweede Wereldoorlog het hoofdkwartier van Beauftragte Werner Ross en voor lange tijd ook het hoofdkwartier van de Sipo und SD (hierna SD genoemd) tot de komst van het Sonderkommando Albrecht waarna de voltallige dienst zich in de tegenovergelegen Spaarbank vestigt. Eind februari 1945 verhuist de SD nog een laatste maal, dit keer naar het Burmaniahuis. Ook de Feldgendarmerie (de militaire politie van de Wehrmacht) en mogelijk andere onderdelen van de Wehrmacht vestigden zich in het Old Burger Weeshuis. Het Old Burger Weeshuis brandt helemaal uit en alle documentatie en bewijsmateriaal van vijf jaar wreedheid in Leeuwarden gaan hiermee verloren. De Duitsers trachten ook het Paleis van Justitie in de as te leggen en het Post- en Telegraafkantoor in de lucht te laten vliegen. Een poging om het gerechtsgebouw hetzelfde lot te laten ondergaan als het Old Burger Weeshuis blijft echter door snel handelen beperkt tot twee uitgebrande hoekvertrekken. Ook het PTT-kantoor wordt uit handen van de bezetter gered door heldhaftig optreden van het verzet in Leeuwarden (meer hierover in deel 2 van dit artikel).

Als één van de laatste groepen verlaten omstreeks negen uur ook de leden van de SD hun hoofdkwartier in het Burmaniahuis om te vertrekken richting de vesting Den Haag. Ook Beauftragte Werner Ross gaat met de groep mee. Een saillant detail uit het dagboek van Keimpe Sikkema is dat Ross diezelfde ochtend nog werd bezocht door de rijkscommissaris van Nederland, Arthur Seyys-Inquart: “Ook de Rijkscommissaris, Seiss Inquart, was hier vanmorgen. Hij bracht, waarschijnlijk op doorreis van Groningen naar Holland, vanmorgen een bezoek aan den Friesen Beauftragte Ross aan de Spanjaardslaan.” Hieruit blijkt dus dat rijkscommissaris Seyss-Inquart op 14 april 1945 nog eenmaal in de stad Leeuwarden was. Nadat ook deze laatste groepen de stad hebben verlaten wacht Leeuwarden in spanning af wat er nu gaat gebeuren…

Zo werd Leeuwarden Vrij

In het jaar van de bevrijding (1945) werd het gedenkboek Zo werd Leeuwarden vrij uitgegeven. Dit boek is in verschillende kaften verschenen. In mijn eigen verzameling heb ik drie uitgaven met elk een verschillende kaft die hieronder worden getoond. Naast de bevrijding van Leeuwarden komen ook de dagen voor en na de bevrijding uitvoerig aan bod waarbij er interessante foto’s worden getoond. Enkele pagina’s met foto’s welke relevant zijn voor dit artikel zijn met hoogwaardige kwaliteit ingescand en worden hieronder getoond. In deel 2 en deel 3 van dit artikel zijn ook enkele pagina’s met foto’s, afkomstig uit dit gedenkboek, geplaatst.

Afbeelding 4, 5 & 6: enkele foto’s van het verwoeste vliegveld en het uitgebrande Old Burger Weeshuis. Een poging om het gerechtsgebouw hetzelfde lot te laten ondergaan als het Old Burger Weeshuis blijft door snel handelen beperkt tot twee uitgebrande hoekvertrekken, welke te zien zijn op de onderste foto van de zesde afbeelding. Een tekening van de brand in het Old Burger Weeshuis is te zien op de vijfde afbeelding. Het Old Burger Weeshuis stond op de hoek van het Zaailand (nr. 106) en de Zuiderstraat. De Spaarbank stond op de andere hoek, aan het Zaailand 108. Het gerechtsgebouw bevindt zich aan het Wilhelminaplein 1.
Afbeelding 7: het moment waarop de eerste Canadese gevechtswagen Leeuwarden binnen rijdt is in het gedenkboek Zo werd Leeuwarden vrij geklokt op 12.23 uur.
Afbeelding 8: de cel op de foto werd door de SD in het Burmaniahuis gebruikt. Het Burmaniahuis bevindt zich aan de Nieuwestad 9.

Please leave a comment if you have more information about this "Leeuwarden bevrijd! (1) ‘Afscheid’ van de Duitsers" article or in case you have suggestions for improvements of this article. You can also send me a message through the contact page.