Dantumadeel bevrijd!

Het Damwoude van toen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bestond het huidige Damwoude nog uit de dorpen Dantumawoude, Akkerwoude en Murmerwoude. Pas sinds 1971 zijn deze drie dorpen samengevoegd tot het dorp Damwoude. Van deze drie dorpen was Dantumawoude het meest oostelijk gelegen en Akkerwoude het meest westelijk gelegen. Murmerwoude was het centraal gelegen dorp en tevens de hoofdplaats van de gemeente Dantumadeel tijdens onder andere de Tweede Wereldoorlog. Het gemeentehuis stond hier aan de Kruisweg/Hoofdweg naast herberg “De Kruisweg”. Beide monumentale panden zijn in 1881 gebouwd en “De Kruisweg” is vandaag de dag nog steeds een horecagelegenheid, het gemeentehuis daarentegen is in 1971 verplaatst naar de Rinsma State in Driezum. In 1999 zijn de gemeentelijke activiteiten weer teruggekeerd naar een nieuw gemeentehuis in Damwoude. Het oude gemeentehuis in Murmerwoude huisvest tegenwoordig een antiekzaak.

De Canadezen komen er aan!

Een uitbundige menigte heeft zich op 14 april 1945 op de Kruisweg in Murmerwoude verzameld in afwachting van de Canadezen. Iedereen is door het dolle heen terwijl het nog veel te gevaarlijk is. Dat het gevaar nog niet is geweken zal de volgende dag bevestigd worden. De mensen zijn in bevrijdingsstemming ook al zijn ze nog niet bevrijd; op sommige plekken, waaronder zelfs het gemeentehuis, wordt de vlag al uitgestoken. Op aandringen van Jakob (Jaap) Klok wordt de vlag na enige moeite weer ingehaald. Jaap Klok speelt een belangrijke rol in het verzet van Dantumadeel. Hij probeert de uitbundige menigte vanaf het balkon van het gemeentehuis tot rust te brengen en verzoekt ze om naar huis te gaan totdat Dantumadeel echt bevrijd is. Na het zingen van het Wilhelmus geven de meeste mensen gehoor aan zijn oproep maar echt rustig wordt het niet. Uiteindelijk wordt Murmerwoude die zaterdagavond om kwart over zeven bevrijd waarna de Canadezen doorstoten naar Dokkum. Op dat moment is nog niet de hele gemeente Dantumadeel bevrijd.

Dagorder

Hieronder wordt een originele dagorder getoond uit mijn eigen verzameling. Deze dagorder is op 14 april 1945 opgesteld in Murmerwoude; waarschijnlijk in het Volksgebouw waar het hoofdkwartier van de BS die dag naartoe is verplaatst vanuit Veenwouden. Het oude Volksgebouw, dat tegenwoordig als kerkgebouw wordt gebruikt, bevindt zich aan de Voorweg 19. De proclamatie is ondertekend door de gemeentelijke commandant van de BS, Douwe de Vries en gericht aan de mannen van de BS in de gemeente Dantumadeel. Via de proclamatie wordt aangekondigd dat de Canadese tankspitsen de omgeving hebben bereikt en dat de bevrijding van Dantumadeel ieder moment een feit kan worden.

Een zwarte dag voor Dantumadeel

Dat het gevaar zelfs na de bevrijding nog niet is geweken blijkt op zondag 15 april 1945 wanneer nog vier onschuldige mensen om het leven komen. Vanuit Rinsumageest nadert een boerenwagen met munitie en rantsoenen Akkerwoude. De wagen wordt getrokken door een paard en naast de wagen loopt als voerman de 51-jarige Geert Gerding. Achterop de wagen zitten twee vrouwen. Voor de wagen uit fietsen twee Duitsers en een Nederlandse SS’er en achter de wagen lopen nog een twintigtal Duitsers en ‘foute Nederlanders’.

De kleine colonne is waarschijnlijk van plan om via Oostmahorn te vluchten naar Duitsland. Om omstreeks drie uur rijdt de wagen door Akkerwoude langs de Achterweg naar Murmerwoude. De Achterweg loopt dan nog door naar de Hoofdweg. Een zestal BS’ers die op dat moment tijdens de kerkdienst in de consistorie van de Gereformeerde Kerk in Murmerwoude zitten krijgen de wagen in het vizier. Om onbekende redenen openen zij het vuur waarop de wagen met munitie vrijwel onmiddellijk explodeert met een daverende knal. De ravage is enorm; er sneuvelen vier Duitsers en ook de geheel onschuldige voerman Geert Gerding komt om het leven. Daarnaast springen bij een aantal huizen de ramen eruit. De kerk van waaruit is geschoten, is in 1967 afgebroken en stond aan de Voorweg 48. Een nieuw godshuis is er voor in de plaats gekomen.

De overige Duitsers en ‘foute Nederlanders’ slaan op de vlucht maar worden diezelfde of de volgende dag opgepakt. De twee vrouwen krijgen onderdak bij omwonenden. De twee Duitsers en de Nederlandse SS’er, welke voor de wagen uit fietsten, rijden snel door tot aan het eind van de Achterweg (ter hoogte van de splitsing met de Hoofdweg). Het drietal besluit om hier te stoppen, tegenover de boerderij waar op dat moment Sjoerd van der Molen woont. De boerderij bestaat nog steeds en bevindt zich aan de Hoofdweg 5. Dreigend met hun wapens vormen ze een menselijk schild om zich heen van tientallen voorbijgangers die veelal naar buiten zijn gekomen toen zij de harde knal hoorden. Ook fietsers worden staande gehouden en gesommeerd zich bij de groep te voegen. Op deze manier willen ze zich beschermen tegen de BS. Sjoerd van der Molen ziet het gebeuren en weet het plaatselijke verzet te waarschuwen waarna hij als tussenpersoon optreedt tussen het drietal en het verzet. Wanneer de twee Duitsers en de Nederlandse SS’er geen vrije doortocht gegarandeerd krijgen dreigen zij de boerderij van Sjoerd van der Molen met handgranaten in brand te steken. Uiteindelijk volgt er ondanks bemiddeling toch een vuurgevecht waarop één van de twee Duitsers of de Nederlandse SS’er een handgranaat in de boerderij van Sjoerd van der Molen gooit. De ravage is enorm maar er raakt niemand gewond en er ontstaat geen brand. Inmiddels zijn de Canadezen ook gewaarschuwd en is er vanuit Dokkum een Canadees pantservoertuig gekomen welke over de samengedreven groep heen schiet. De groep spat uit elkaar en in paniek vluchten velen door de sloten voor een veilig heenkomen. Eén van de twee Duitsers besluit zich over te geven. De andere Duitser, Willy Milcke en de Nederlandse SS’er, Arie Noteboom uit Delft fietsen zo snel mogelijk terug langs de Achterweg naar Akkerwoude.

Hierbij passeren ze ook de geëxplodeerde munitiewagen met daar om heen de lijken van hun kameraden. Zowel Willy Milcke als Arie Noteboom hebben het geweer schietklaar op het stuur van hun fiets liggen. BS’ers Harmen Brouwer uit Zwaagwesteinde en Jan Kaper uit Sint Jacobiparochie, beide 23 jaar jong en lid van de verzetsgroep Dantumadeel, zien de twee voor hun opdoemen. Ze springen met hun geweren tevoorschijn en sommeren de twee te stoppen. Beide fietsers beginnen zonder pardon direct op de twee BS’ers te schieten welke op slag dood zijn. Op de plaats waar Harmen Brouwer en Jan Kaper het leven lieten is vlak na de oorlog een gedenkteken opgericht. Willy Milcke en Arie Noteboom fietsen snel door en weten door Akkerwoude en Rinsumageest te ontkomen naar het ‘Geastmer Fjild’. Omdat verder fietsen niet mogelijk is vanwege de aanwezigheid van Canadese tanks op de weg besluiten ze zich te verschuilen in de boerderij van Jan Keulen. Hier zal zich het derde en laatste drama van deze zwarte zondag afspelen…

Het duurt niet lang voordat ook het verzet weet waar de twee zich hebben verschanst. De boerderij wordt omsingeld door BS’ers en Canadezen. Jan Keulen wil voorkomen dat de boerderij plat geschoten wordt door de Canadese pantservoertuigen en gaat naar binnen. Op de zolder van de schuur treft hij Arie Noteboom aan die tegen een pak stro aan ligt. Hij weet hem te overtuigen om zich over te geven en samen gaan ze naar buiten waar Arie Noteboom wordt ontwapend. Vervolgens gaat Jan Keulen weer naar binnen maar wanneer hij deze keer de zolder opkomt gooit Willy Milcke, die de schuilplaats in de boerderij heeft ontdekt en zich daar verschanst, een handgranaat naar buiten. BS’er Bauke Lyklema raakt bij de explosie zwaar gewond en wordt overgebracht naar het ziekenhuis in Leeuwarden. Hulp mag echter niet meer baten. Bauke Lyklema, 30 jaar jong, overlijdt de volgende dag aan zijn verwondingen. Ook hij heeft maar kort van de bevrijding mogen genieten. Door de ontstane verwarring wordt Noteboom doodgeschoten en de Canadezen openen het vuur op de boerderij. Jan Keulen weet uit de boerderij te ontkomen en verzoekt de Canadezen te stoppen met vuren. Omdat Willy Milcke blijft weigeren zich over te geven maakt ook hier een Canadees pantservoertuig, net zoals aan de Achterweg, een einde aan het vijandelijke gevaar, alleen dit keer definitief. De boerderij gaat in vlammen op en naast Willy Milcke verbrand ook al het vee. Het verkoolde lichaam wordt later teruggevonden op de plek waar de schuilplaats zat. De oude boerderij van Jan Keulen stond aan de Veldweg 12 in Rinsumageest, vlakbij Steenendam. Op dezelfde plaats is na de oorlog een nieuwe boerderij gebouwd welke in 1947 klaar was. In de gevel van deze boerderij is een plaquette ingemetseld; in reliëf is de Nederlandse leeuw afgebeeld, die uit de vlammen herrijst.

Of de handgranaat daadwerkelijk door Willy Milcke is gegooid valt niet met zekerheid te zeggen. De gebeurtenissen in bovenstaande alinea zijn geschreven op basis van een artikel uit het Nieuwsblad van Noord-Oost Friesland van 13 april 2005. In dit artikel heeft Jouke Dantuma het voorval beschreven aan de hand van de herinneringen van Jacob Kuiper, de stiefzoon van Jan Keulen, die bij het incident aanwezig was. In andere door mij geraadpleegde bronnen wordt beweerd dat de handgranaat door Arie Noteboom is gegooid op het moment dat Bauke Lyklema hem wilde ontwapenen. Na deze wandaad wordt Arie Noteboom meteen neergeschoten en sterft ter plekke. Hoe dan ook, uiteindelijk komt er na bovenstaande gebeurtenissen een eind aan deze zwarte zondag van 15 april 1945. De bezetters hebben hiermee hun laatste schanddaden in de omgeving gepleegd en de bevrijding kan nu echt een feit genoemd worden.

Please leave a comment if you have more information about this "Dantumadeel bevrijd!" article or in case you have suggestions for improvements of this article. You can also send me a message through the contact page.