Leeuwarden bevrijd! (2) De BS neemt de stad over

Het artikel Leeuwarden bevrijd! is opgebouwd uit drie gedeelten. Om dit artikel beter te begrijpen is het aan te raden eerst deel 1 te lezen.

De BS neemt de stad over

Net voordat het groot alarm begint slaagt het verzet in Leeuwarden er nog in om een belangrijk wapentransport in ontvangst te nemen. De wapens komen per praam aan en worden snel verstopt in de Van Slooten’s (V.S.) Pepermuntfabriek aan de Emmakade. Onmiddelijk wordt er een begin gemaakt met het schoonmaken en verdelen van de wapens. Ondanks het groot alarm dat om half acht klinkt werkt de BS door. Via sloppen en stegen sluipen de mannen door de stad; de wapens moeten op de plaats van bestemming komen. Het is aan de vooravond van de bevrijding als de BS in het geweer komt. De leden van het verzet melden zich op de afgesproken plaats en zijn in groepjes over de gehele stad verspreid, meestal in de buurt van belangrijke gebouwen en installaties om deze voor de Duitse vernielzucht te behoeden. Eén van deze belangrijke gebouwen is eerder die avond al, dankzij heldhaftig optreden van het verzet, uit handen van de bezetter gered: het Post- en Telegraafkantoor aan de Tweebaksmarkt. Het hele verhaal over de redding van het PTT-kantoor is te lezen onder het gelijknamige kopje hieronder.
Omdat de BS vreest dat de Duitsers de politieke gevangenen in het Huis van Bewaring nog om het leven zullen brengen wordt in de nacht van 15 april 1945 om drie uur de gevangenis bezet. Er wordt echter geen poging meer door de Duitsers ondernomen om ze van het leven te beroven. In de loop van de dag worden er ruim tweehonderd politieke gevangenen bevrijd en naar huis gestuurd; velen van hen hebben al dagen de dood voor ogen gehad. Om half zes in de ochtend wordt het Burmaniahuis als hoofdkwartier van de BS in gebruik genomen, nadat het de vorige avond door de SD als hoofdkwartier is opgegeven. Rond zes uur volgt het bevel voor de gehele BS – zo’n driehonderd man – om in actie te komen. Overal in de stad komen de groepjes BS’ers tevoorschijn. Een vreemde gewaarwording voor de Leeuwarder burgerij die na een rumoerige en slapeloze nacht in de vroege ochtend van achter hun gordijnen gluren en mannen over straat zien lopen in een blauwe of kaki overall met oranje-wit-blauwe armbanden en veelal bewapend met een vreemd kaal wapen: de stengun. Belangrijke gebouwen en installaties worden door de BS’ers bezet zoals bijvoorbeeld het PTT-kantoor, de PEB-centrale, de gasfabriek, enzovoort. De achtergebleven Duitsers worden ontwapend en gevangengezet. Tegen negen uur kan gezegd worden dat de stad zonder grote problemen of tegenstand van de Duitsers is gezuiverd. Het is nu wachten op de Canadezen voordat Leeuwarden definitief is bevrijd…

Redding van het Post- en Telegraafkantoor

Begin april hebben de Duitsers de kabelkelder van het PTT-kantoor ondermijnd met explosieven. Nadat de springladingen zijn aangebracht wordt de toegang tot de kabelkelder afgesloten en de sleutel meegenomen. Wat de Duitsers niet weten is dat het verzet al rekening heeft gehouden met deze situatie en daarom drie extra sleutels heeft laten bijmaken. Het telefoonnet is namelijk uitermate belangrijk en het PTT-kantoor moet zowel voor de bevrijdingsstrijd als voor de wederopbouw bewaard blijven. Eén van de PTT-medewerkers neemt een kijkje in de kabelkelder en ziet daar zeven bussen met elk drie kilogram dynamiet en twee zakken met in totaal 72 bokjes trotyl (ook wel TNT genoemd) welke in bundels van zes aan elkaar zijn bevestigd. Nadat het verzet van Leeuwarden op de hoogte is gebracht van deze verontrustende ontdekking gaat de PTT-medewerker op verzoek opnieuw de kabelkelder in om één van de blokjes trotyl mee te nemen. Na ontvangst wordt besloten om de explosieven weg te halen en de Duitsers om de tuin te leiden door de 72 blokjes trotyl met hout na te maken en te vervangen. De nagemaakte blokjes moeten op het eerste gezicht niet van echt te onderscheiden zijn: de vorm, het gewicht, de kleur, de verpakking, alles moet precies gelijk zijn. Alsof deze opdracht nog niet lastig genoeg is, is er ook enige haast bij geboden; de Duitsers staan op het punt om het zinkende schip te verlaten. De 26-jarige Egbert Mark Wierda wordt gevraagd om deze klus te klaren, en met succes. Nadat de blokjes precies op maat zijn gezaagd wordt met behulp van gesmolten lood het gewicht van de blokjes hout (36 gr.) opgevoerd naar het gewicht van de blokjes trotyl (199 gr.). Vervolgens worden de blokjes ondergedompeld in gesmolten was welke van een speciale kleur is voorzien. De waslaag moet de houtporiën dichten en de blokjes hout naar de juiste kleur brengen. Ook de verpakking en het sluitzegel worden tot in detail nagemaakt. Het originele sluitzegel wordt nagetekend, gefotografeerd en vervolgens vermenigvuldigd. Omdat dezelfde kleur papier voor de sluitzegels niet te krijgen is wordt dit bijgekleurd. Nadat de blokjes netjes zijn verpakt worden ze nog ondergedompeld in kokende paraffine. Om de kleur van de blokjes nog iets feller te maken worden ze onder de hoogtezon nog iets verbleekt en tot slot worden de blokjes in bundels van zes aan elkaar bevestigd.

Het Post- en Telegraafkantoor bevindt zich aan de Tweebaksmarkt 25. De derde foto is genomen in 1941; een groot V-spandoek kondigt de Duitse Victorie op alle Europese fronten aan. De tweede foto is genomen in maart 2020.

Het was de laatste opdracht die Mark Wierda voor het verzet zou uitvoeren; op zondag 8 april valt hij in handen van de SD. De vorige dag was Mark al gewaarschuwd dat hij beter niet thuis kon slapen. Hij volgt deze goede raad op maar helaas valt de SD in de nacht van zaterdag op zondag zijn onderduikadres binnen en wordt Mark bij toeval aangetroffen. Omdat hij slechts gekleed is in een pyjama en overjas moet hij zich thuis gaan aankleden. Daar aangekomen treft de SD ook zijn twee jongere broers aan: de 23-jarige Klaas Jan Wypcke en de 20-jarige Hyltje. Ook beide broers worden gearresteerd en samen met Mark overgebracht naar het Burmaniahuis waar zij al snel worden ondervraagd en verschrikkelijk gemarteld. Uit het verhoor van Mark volgen geen nieuwe arrestaties. Hij was een veelzijdig verzetsman en wist bijna alles over het verzet in Leeuwarden maar heeft gezwegen als het graf. De uitkomst van het werk dat hij zo deskundig heeft voorbereid, heeft hij niet mogen zien. Op 11 april 1945 worden de drie broers, samen met elf andere gevangenen, naar Dronrijp overgebracht om gefusilleerd te worden als represaille voor sabotage aan de spoorlijn daar.

De Zwerver (15 juni 1946) “Drie broers vielen op één dag”: dit weekblad van de stichting Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers en Landelijke Knokploegen bevat een herdenkingsartikel over Klaas Jan Wypcke Wierda. Klaas was net zoals zijn beide broers actief lid van het verzet. Eén van de aangrijpende citaten uit dit artikel …: “Voor zijn ouders is de slag wel bijna ondragelijk geweest. Drie van de vier zonen in één slag ontrukt aan hun geliefden.”

PTT-kantoor (1)
Vandaag de dag wappert de nationale driekleur weer in de top.

Donderdagavond 12 april zijn alle blokjes klaar. Nu moeten de blokjes trotyl nog omgewisseld worden door de nagemaakte blokjes hout. Doordat bijna het voltallige personeel op het PTT-kantoor inmiddels uit Duitsers bestaat is deze opdracht uiterst gevaarlijk en wellicht nog lastiger. Er zijn slechts nog enkele Nederlandse medewerkers van het technisch personeel aanwezig en twee van hen moeten het spul ongezien — midden tussen de vijand — zien om te wisselen. Eén verkeerde stap betekent voor hen de dood en de ondergang van het PTT-kantoor. Op 13 april komt het toeval hen te hulp. De Duitsers hebben het gebouw verlaten om de auto van hun commandant, welke het heeft begeven, weer op gang te helpen. De trotyl blokjes worden snel omgewisseld en ook het dynamiet wordt meegenomen. De PTT-medewerkers slagen erin om alle explosieven (35 kg in totaal) ongezien uit het PTT-kantoor te smokkelen, langs de Duitse bewaking. Net op tijd, zo zal de volgende dag blijken. Op de avond van 14 april is het namelijk zover; omstreeks zeven uur worden de omliggende woningen van het PTT-kantoor door de onwetende Duitsers ontruimd. De tactiek van de verschroeide aarde kan ten uitvoer worden gebracht en angstig wacht men af, maar er gebeurt niets. Tot grote frustratie komen de Duitsers erachter dat de explosieve ladingen zijn weggehaald en vervangen door nepladingen. Tijd om nieuwe explosieven te halen en aan te brengen is er niet meer, de Canadezen rukken razendsnel op door Friesland, ze moeten er van door. Het PTT-kantoor is uit handen van de bezetter gered.

Dienstorder

Hieronder wordt een originele dienstorder van de PTT getoond uit mijn eigen verzameling. Deze dienstorder is op 8 maart 1941 opgesteld naar aanleiding van de Februaristaking gezien het tweede punt: “Zooals U bekend is, hebben zich verleden week in Nederland onregelmatigheden voorgedaan, waarbij ook eenige personen van overheidsdiensten betrokken zijn geweest.” Ondanks dat het personeel van de PTT geen deel uitmaakte van de stakingen wordt toch nog eens nadrukkelijk onder de aandacht gebracht dat iedere PTT-medewerker zich onder alle omstandigheden heeft te houden aan zijn plichten als ambtenaar en zijn taak “(…) naar eer en geweten overeenkomstig de gestelde regelen en naar de aanwijzingen van zijn meerderen (…)” moet vervullen. Of het redden van het PTT-kantoor in Leeuwarden op 14 april 1945 ook tot die taak behoorde valt te betwisten. De dienstorder eindigt met “Ik doe daarom nog eens een diep ernstig beroep op U allen, die het wèl meent met ons land, om trouw te blijven aan Uw plicht en aan de boven U gestelde leiding.”

De Februaristaking vond plaats op 25 en 26 februari 1941 en begon in Amsterdam maar breidde zich al snel uit naar een aantal omliggende plaatsen. Tienduizenden mensen legden het werk neer en gingen de straat op om te demonstreren tegen de Duitse bezetter nadat een week eerder in Amsterdam de eerste razzia op de joden in Nederland plaats vond. De staking is de enige massale en openlijke protestactie in bezet Europa geweest tegen de anti-joodse maatregelen van de nazi’s. De bezetter greep hard in; er werd op de stakers geschoten en daarbij vielen doden. Vele stakers werden gearresteerd. Op 26 februari werd de weerstand gebroken en de orde hersteld. Op 3 maart 1941, een paar dagen na de staking, werd de eerste executie in Nederland voltrokken en velen zouden er nog volgen.

Februaristaking foto Keimpe Sikkema close-up
© Tresoar – dagboekfragment Keimpe Sikkema

Dagboekschrijver Keimpe Sikkema is in februari 1941 nog woonachtig in Amsterdam en maakt de Februaristaking mee. Op 25 februari neemt hij een foto van een grote groep mensen die zich tijdens de staking op het Raamplein in Amsterdam hebben verzameld. De foto behaalt in 2016 het landelijke nieuws en is de eerste stakingsfoto waarvan zeker kan worden gezegd dat deze tijdens de Februaristaking is genomen. Tot nu toe was er één andere foto bekend van vermoedelijk een groepje stakende trambestuurders en conducteurs in de Amsterdamse Sarphatistraat. Maar het is niet 100% zeker te zeggen of deze foto tijdens de Februaristaking is genomen. Meer informatie over Keimpe Sikkema is in deel 1 van dit artikel te lezen onder het kopje Inleiding.

Please leave a comment if you have more information about this "Leeuwarden bevrijd! (2) De BS neemt de stad over" article or in case you have suggestions for improvements of this article. You can also send me a message through the contact page.