Leeuwarden bevrijd! (3) De Canadezen komen eraan!

Het artikel Leeuwarden bevrijd! is opgebouwd uit drie gedeelten. Om dit artikel beter te begrijpen is het aan te raden eerst deel 1 en deel 2 te lezen.

De Canadezen komen eraan!

Zo werd Leeuwarden vrij eerste Canadese gevechtswagen
Het moment waarop de eerste Canadese gevechtswagen Leeuwarden binnen rijdt is in het gedenkboek Zo werd Leeuwarden vrij geklokt op 12.23 uur.

Door de intacte telefoonverbindingen van het PTT-kantoor is het een stuk eenvoudiger voor het verzet om een duidelijk overzicht van de toestand in de stad te krijgen. Wanneer zij in de ochtend van zondag 15 april aan de Canadezen rapporteren dat Leeuwarden al van alle tegenstand is gezuiverd en dat de Duitsers zich in wanorde terugtrekken naar het noorden en naar het westen richting Harlingen, besluiten zij onmiddellijk op te rukken naar Leeuwarden. De Leeuwarder burgerij blijft nog in angstige spanning maar ook ongeduldig binnen. Iedereen wacht af; de Duitsers zijn weg, maar de Canadezen moeten nog komen. Goffe Miedema vraagt zich in zijn dagboek af: “Is Leeuwarden nu een Duitse stad of is het een Canadeesche stad?”, één ding is zeker, “Het is een dode stad.” Keimpe Sikkema schrijft: “Het is doods op straat, maar de enkeling, die passeert, draagt de band van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten, met de letters N.B.S. (…) Het schijnt dus dat de verzetsgroep meester is van de stad.” Het groot alarm, dat de vorige avond om half acht begon, duurt dus voort. Dit is om plunderingen, zoals dat bij het vliegveld gebeurde, te voorkomen.

Om 12.23 uur is het zover. De eerste Canadese gevechtswagen van de Royal Canadian Dragoons rijdt over de Groningerstraatweg Leeuwarden binnen, al snel gevolgd door meer. De mensen zijn nu niet meer te houden en gaan massaal de straat op. Leeuwarden is door het dolle heen. Vlaggen welke jarenlang verborgen zijn gehouden komen overal weer tevoorschijn en onderduikers kunnen zich weer voor het eerst sinds lange tijd onbekommerd op straat begeven. De Canadezen worden onder luid gejuich ontvangen en men klimt bovenop de tanks. Ze brengen dingen met zich mee die de Nederlanders tijdens de bezetting hadden verloren zoals sigaretten, kauwgom en chocolade. Tot hun verbazing is er niets meer voor hen te doen; de bevrijding van Leeuwarden is zonder een schot te lossen een feit: “Friesland liberated herself!”.

De Canadezen trekken overal enorm veel bekijks, zo ook hier op de Voorstreek. Deze foto is genomen op 15 april 1945. De eerste foto is 75 jaar na de bevrijding genomen.

Een Sherman Firefly tank, die door de bemanning de bijnaam ‘Auburn’ heeft gekregen, rijdt op 15 april 1945 door de Sint Jacobsstraat. Om er voor te zorgen dat de Sherman tank beter was opgewassen tegen de kwalitatief veel betere Duitse Panzerkampfwagen V ‘Panther’ en Panzerkampfwagen VI ‘Tiger’ installeerden de Britten een 17-ponder kanon in de tank. Het was één van de weinige geallieerde tankwapens welke in staat was om de Duitse bepantsering te doorboren. Door de grote lichtflits die ontstond na het afvuren van het 17-ponder geschut kreeg de tank de bijnaam ‘Firefly’. Op deze foto staat het 17-ponder kanon naar achteren gericht. Het witte gebouw op de achtergrond huisvest tegenwoordig Grand Café de Walrus. De eerste foto is 75 jaar na de bevrijding genomen.

Doordat het verzet de stad al van de Duitsers heeft gezuiverd kunnen zij na binnenkomst van de Canadezen al honderden krijgsgevangenen aan hen overleveren. Ook de jacht op de ‘foute Nederlanders’ kan nu beginnen. Omgeven door een joelende menigte worden zij opgebracht naar het politiebureau aan de Nieuwestad; het is een waar volksfeest! Het oude politiebureau huisvest tegenwoordig het Boutique Hotel Catshuis en bevindt zich aan de Nieuwestad 49, naast Fire Café. Enkele gearresteerde NSB’ers krijgen de opdracht om urenlang de klokken van de Oldehove te laten beieren. Dit keer is het geen groot alarm maar uit vreugde voor de bevrijding. Ook vrouwen die omgang met Duitsers hebben gehad (de zogenaamde ‘moffenmeiden’) worden opgepakt. Enkele van deze vrouwen worden onder luid gejuich kaalgeschoren en vernederd. Goffe Miedema schrijft: “Om drie uur was het al zo druk dat je over de hoofden kon lopen en steeds meer moffen meiden werden onder enorm gejoel, gefluit en geschimp naar het politie bureau opgebracht. N.S.B.’ers met het radiotoestel onder de arm, N.S.B.’ers met twee handen omhoog in plaats van met één, af en toe een por in de rug krijgend van een N.B.S.er om wat op te schieten. Opdringende mensen met wraakzuchtige gezichten, opgeheven vuisten, scheldpartijen, spitsroedenlopende landverraders, collaborateurs. Publiek dat schreeuwt om wraak. Hang, Kreng Hang.”

Zo werd Leeuwarden vrij moffenmeiden 1Zo werd Leeuwarden vrij moffenmeiden 2Zo werd Leeuwarden vrij Emke Visser

Enkele pagina’s met foto’s uit het gedenkboek Zo werd Leeuwarden vrij: afbeeldingen 1 & 2 spreken voor zich. Op afbeelding 3 staat Landwachter Emke Visser uit Akkerwoude die na zijn arrestatie nog een keer de Hitlergroet brengt. Volgens een artikel uit ’T Kleine Krantsje van april 1995 (nr. 614) werd hem “na zijn arrestatie een fles melk in de hand geduwd om hem te herinneren aan de melk, die hij placht ‘te vorderen’.”

Desondanks blijven de emoties beperkt tot het joelend opbrengen van ‘foute Nederlanders’ en het kaalknippen van een paar vrouwen. Misschien komt dit wel doordat Leeuwarden vrijwel ongeschonden in handen van de Canadezen is gevallen; zo vervolgt Goffe Miedema later in zijn dagboek: “In elke stad waarin nogal wat gevochten is wordt ook meer feest gevierd dan bij ons, worden de N.S.B.’ers feller behandeld, worden de moffenmeiden kaler geknipt.”
De hele stad wordt schoongeveegd en de gearresteerden worden opgesloten in het politiebureau of het Huis van Bewaring maar hier is al snel een groot tekort aan gevangenisruimte. Diverse scholen in de stad worden daarom als tijdelijke gevangenissen ingericht om zo de grote hoeveelheid aan arrestanten op te sluiten. Later worden zij overgebracht naar speciale ‘collaborateurskampen’. De mannen gaan naar een kamp op het vliegveld en de vrouwen worden in een barakkenkamp buiten het vliegveld opgesloten aan de Meester P.J. Troelstraweg. Dit barakkenkamp krijgt in de volksmond de naam ‘Ericadorp’.

Nog even lijkt er die middag een schaduw te vallen over de feestvreugde als het gerucht rondgaat dat de Duitsers terugkomen. De feeststemming slaat om en er breekt lichte paniek uit. Het was ook al te mooi om waar te zijn, denken velen maar als later blijkt dat het loos alarm is barst het feest opnieuw in alle hevigheid los. Volgens Keimpe Sikkema is het gerucht door het verzet de wereld in gebracht: “je kon over de hoofden lopen en ondanks het herhaaldelijk knallen van de ondergrondse met de fantastisch goed gesorteerde wapens (in de lucht dan altijd) was er voor de Canadezen & de N.B.S.-ers haast geen doorkomen aan. De ondergrondse verspreidde toen het lugubere grapje, dat de moffen weer in aantocht waren via Marsum & dat het Canadese commando zich gevechtsklaar maakte. Het hielp! De feeststemming luwde, een groot deel van de pleziermakers droop af naar huis & vele vlaggen werden stiekumpjes weer in gehaald. Op de Harlingerstraatweg wapperde er niet een meer!”

Een jeep draait vanaf de Wirdumerdijk de Nieuwestad op waarbij het verkeer door een BS’er wordt geregeld. De firma Covers huisvest tegenwoordig de winkel JD Sports en bevindt zich aan de Wirdumerdijk 5A. Deze foto is genomen op 16 april 1945, een dag na de bevrijding. De eerste foto is 75 jaar na de bevrijding genomen.

Leeuwarder Koerier 18 april 1945 pagina 1/4Leeuwarder Koerier 19 april 1945 voorkantHet belang van BS’ers als verkeersregelaars blijkt niet alleen uit het citaat van Keimpe Sikkema maar ook uit deze gestencilde uitgave van de Leeuwarder Koerier van woensdag 18 april 1945 (alinea vier, onder het kopje ‘Er is oorlog!’): “Men loope onze bevrijders niet voor de voeten, Het is geen spelletje dat zij hier bedrijven met hun af- en aanjakkerende voertuigen, het is bittere ernst. Zij voeren er oorlog mee! En iedere vertraging, elke hapering kàn menschenlevens kosten, kàn de bevrijding van een stad of dorp uitstellen, het verloop van een operatie belemmeren, De Canadeezen moeten vrij baan hebben in onze stad. (…) Gelukkig beijveren de leden der N.B.S. zich bij de verkeersregeling en zij voorkomen vele ongelukken.” Deze gestencilde uitgave bevat vier pagina’s. De officiële uitgave, die is uitgegeven op 19 april 1945, staat ernaast afgebeeld.

Op 19 april 1945 maakt de feestvreugde plaats voor een tragische gebeurtenis; de gebroeders Wierda worden op de Noorderbegraafplaats te Leeuwarden ter aarde besteld. De uitvaart is zeer aangrijpend. Omstreeks één uur in de middag worden de drie broers door hun kameraden van het verzet uit het ouderlijk huis aan de Emmakade gedragen. Vervolgens gaat de begrafenisstoet onder grote publieke belangstelling via de Nieuwestad naar de Noorderbegraafplaats. Bij het Burmaniahuis – het hoofdkwartier van de BS – blijven de lijkkoetsen één minuut stilstaan. Op de Noorderbegraafplaats worden de kisten door het verzet naar het graf gedragen waarna er een eresaluut volgt. Egbert Mark, Klaas Jan Wypcke en Hyltje Wierda wordt hiermee een laatste eer bewezen…

Leeuwarder Koerier 18 april 1945 pagina 4/4Leeuwarder Koerier 20 april 1945 voorkantOp pagina 4 van dezelfde gestencilde uitgave van de Leeuwarder Koerier van woensdag 18 april 1945 staat een aankondiging van de teraardebestelling van de gebroeders Wierda: “De stoet vertrekt om één uur van het ouderlijk huis: Emmakade 73 te Leeuwarden.” In de Leeuwarder Koerier van vrijdag 20 april 1945 staat nog een artikel over het verloop van de teraardebestelling (onder het kopje ‘Die de bevrijding niet zagen….’) dat eindigt met: “De vader dankte voor de groote belangstelling. Tal van bloemstukken dekten het graf.”

Enkele foto’s afkomstig uit het gedenkboek Zo werd Leeuwarden vrij van de begrafenisstoet en de teraardebestelling staan hieronder. De foto’s van het graf zijn gemaakt op 11 april 2020, 75 jaar nadat het drama bij Dronrijp zich voltrok. Elk graf heeft een eigen twee meter hoge vierkante, obeliskachtige zuil die is bekroond met een gebeeldhouwde vlam en de Nederlandse leeuw in reliëf. Op de zuil staat de Friese spreuk: “Fallen yn ‘e striid tsjin ûnrjocht en slavernij – dat wy yn frede foar rjocht en frijdom weitsje.”

Zo werd Leeuwarden vrij begrafenis gebroeders Wierda 1Zo werd Leeuwarden vrij begrafenis gebroeders Wierda 2Leeuwarden Noorderbegraafplaats graven gebroeders WierdaLeeuwarden Noorderbegraafplaats grafsteen gebroeders Wierda

15 april, de bevrijdingsdag van Leeuwarden, wordt later de officiële herdenkingsdag voor de bevrijding van heel Friesland. De grote colonnes met tanks en andere militaire voertuigen die Leeuwarden op dat moment doorkruisen herinnert men er echter aan dat de oorlog nog niet voorbij is. Het hongerende Holland is bijvoorbeeld nog steeds bezet. Uiteindelijk wordt op 4 mei 1945 de onvoorwaardelijke deelcapitulatie ondertekend voor de Duitse soldaten in Nederland, Noordwest-Duitsland, Sleeswijk-Holstein en Denemarken. Op 5 mei 1945, om acht uur in de ochtend, moeten de gecapituleerde troepen alle vijandelijkheden ter land, ter zee en in de lucht staken. Op 8 mei leggen alle Duitse troepen de wapens neer waarmee de oorlog in geheel Europa officieel ten einde komt. Deze dag is bekend komen te staan als ‘VE (Victory in Europe) Day’.

“De Canadezen verklaren allen, dat wij een van de zeer weinige grote steden zijn, die er zo zonder kleerscheuren zijn afgekomen”, schrijft Keimpe Sikkema. Doordat Leeuwarden relatief weinig heeft geleden en belangrijke gebouwen en installaties behouden zijn gebleven kan de wederopbouw in Friesland snel beginnen. De energievoorziening komt beetje bij beetje weer op gang en de rantsoenen worden langzaamaan verhoogd. Het leven begint zijn normale loop weer te hervinden…

Please leave a comment if you have more information about this "Leeuwarden bevrijd! (3) De Canadezen komen eraan!" article or in case you have suggestions for improvements of this article. You can also send me a message through the contact page.